Marek Drwięga WOLNOŚĆ W FILOZOFII JANA PATOČKI I JÓZEFA TISCHNERA

Marek Drwięga

WOLNOŚĆ W FILOZOFII JANA PATOČKI I JÓZEFA TISCHNERA

Kwartalnik Filozoficzny T. XLV, Z. 1, 2017. PL ISSN 1230–4050

Tekst przygotowany w ramach grantu finansowanego przez Narodowy Program Rozwoju Humanistyki, nr Rej. 11H 13 0471 82.

WSTĘP

Kwestia wolności, tak niepokojąca i ważna dla wielu myślicieli, pojawiała się w różnych kontekstach historycznych. Nabrała ona jednak szczególnego znaczenia dla tych filozofów, którzy żyli i doświadczyli jej ograniczenia. Do tej grupy bez wątpienia należą  Jan Patočka oraz Józef Tischner. Pierwszy z nich, czeski myśliciel doświadczył na własnej skórze panowania dwóch totalitaryzmów: szczególnie komunistycznego, którego ostatecznie padł ofiarą. Zmarł bowiem po serii przesłuchań przeprowadzonych przez czechosłowacką służbę bezpieczeństwa. Drugi, żyjąc w państwie komunistycznym, poznał od środka mechanizmy zniewolenia, na które do końca życia pozostał niezwykle wyczulony, o czym świadczą niezwykle interesujące analizy tego zjawiska rozsiane w różnych jego tekstach. Co warto podkreślić, dla obydwu myślicieli problematyka wolności stała się centralna i obaj śledzili różne jej aspekty, a zderzając się niekiedy z aporiami wolności, zaproponowali ciekawe ich rozwiązania. W obydwu przypadkach nie było to związane tylko z jakąś teoretyczną spekulacją, lecz dotykało najbardziej zasadniczych spraw dotyczących życia człowieka. Nie powinno to jednak dziwić,gdyż wolność była i jest kwestią nie tylko teoretyczną, lecz ma bardzo konkretne przełożenie na rzeczywiste sytuacje, w jakich znajduje się człowiek. Inaczej mówiąc, wolność to sprawa konkretnej jednostki, ludzi, którzy żyjąc, doświadczają jej ograniczeń lub mogą cieszyć się trudnym jej praktykowaniem. Praktyka wolności jest bowiem częścią ludzkiego życia. Sądzę, że kwestia wolności jako zasadnicza dla obydwu współczesnych myślicieli stanowić może centralny punkt odniesienia dla ich twórczości. Obejmuje ona jednak tak wiele zagadnień, że pełne jej przeanalizowanie przekracza rozmiary obecnego studium, w którym skupię się na wybranych jej aspektach.

W przypadku Patočki wyjątkowe znaczenie posiada tekst opublikowany na początku lat 50. XX wieku, tj. Negatywny platonizm. W nim zaczyna się samodzielna i oryginalna filozofia wolności, która następnie była rozwijana aż do końca życia czeskiego myśliciela, a dla której ważne są takie między innymi teksty jak: „Platon i Europa” oraz „Eseje heretyckie”. Z kolei gdy mowa o Tischnerze, to tytułem hipotezy można przyjąć, że istotnym punktem jest tekst z lat 70. XX wieku zatytułowany „Myślenie według wartości”, w nim bowiem zarysowane zostały główne linie jego samodzielnej filozofii. Później wątki te zostały rozwinięte w głównych działach filozoficznych Tischnera, tj. w „Filozofii dramatu” i „Sporze o istnienie człowieka”, oraz w innych jego tekstach. We wszystkich wymienionych pracach znajdujemy rozważania nad wolnością. Śledząc perypetie wolności w poglądach obydwu myślicieli, napotykamy punkty wspólne i różnice. Bez wątpienia wspólne dla Patočki i Tischnera jest nawiązanie do tradycji platońskiej. Jednakże, o ile czeski myśliciel konsekwentnie broni negatywnego platonizmu, a wraz z nim, jeśli mogę tak powiedzieć, negatywnego sposobu pojmowania wolności, i opierając się na tej koncepcji rozwija swoje poglądy, o tyle stanowisko polskiego filozofa nazwać by można udramatyzowanym platonizmem, który zawiera zarówno negatywne, jak i pozytywne aspekty. W przypadku Tischnera rozważania nad wolnością zawsze zostają umieszczone w kontekście dobra i zła, wartości i antywartości oraz relacji do drugiego człowieka. W tym agatologiczno-aksjologicznym i dialogicznym kontekście samo rozumienie wolności ewoluuje. W początkowym okresie wolność ujęta zostaje jako zdolność wyboru, następnie jej rozumienie zmierza w stronę przyswajania, które łączy się z określeniem samego siebie, by wreszcie ująć wolność jako wybór przyswajający człowieka samemu sobie określany jednocześnie jako proces, któremu towarzyszy wyzwalanie. Moment wyzwolenia jest także wyraźny w ujęciu Patočki, nie ujmuje on jednak wolności w kontekście agatologiczno-aksjologicznym, i mimo że podkreśla rolę drugiego, czego szczytowym punktem jest solidarność wstrząśniętych, to wolność jest dla niego przede wszystkim doświadczeniem jednostki.

























Marek Drwięga – Profesor w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik Zakładu Etyki. Zajmuje się filozofią człowieka i etyką. Wydał m.in.: “Ciało człowieka. Studium antropologii filozoficznej” (2005) i “Człowiek między dobrem a złem. Studia z etyki współczesnej” (2009). Członek Rady Programowej Instytutu Myśli Józefa Tischnera.

PDF DO POBRANIA
Prof. Marek Drwięga

Leave a Reply